Ženski pokret u Jugoslaviji ima dugu istoriju. Na ovoj prezentaciji vam predstavljamo dva teksta koja ukratko opisuju tu istoriju u tri dela:

period izmedju dva rata

posle II svetskog rata

period od 1979 -2000

feministička grupa žena i društvo

Neda Božinović

NEKOLIKO OSNOVNIH PODATAKA O ŽENSKOM POKRETU U JUGOSLAVIJI

IZMEĐU DVA RATA

Još pre 1918. godine u svim zamljama postojale su ženske humanitarne, verske, prosvetarske i profesionalne organizacije, sa izrazitim podelama na verskoj nacionalnoj osnovi. Ukoliko su neke od tih organizacija i sadržavale poneku od feminističkih ideja, ona je ostajala u drugom planu ili je potpuno zanemarena.

Žene socijaldemokratkinje delovale su u radničkim partijama ili društvima i u sindikalnim organizacijama. Oni su u to vreme kako je to bila praksa u svim socijaldemokratskim partijama, zahteve za ravnopravnost žena podređivali zahtevima za oslobađanje radničke klase, polazeći od klasičnog shvatanja da će oslobođenje žena biti automatska posledica klasnog oslobođenja.

Uskoro po ujedinjenju socijaldemokratkinja iz Srbije i Hrvatske osnovale su aprila 1919, u okviru Socijalističke radničke partije (komunista) - SRPJ (k) / SEKRETARIJAT ŽENA SOCIJALISTA (KOMUNISTA). Prema Statutu Sekretarijata, on se smatra delom partijske celine i priznavao je program SRPJ (k) u kome je, pored ostalog, stajalo da se SRPJ (k) bori za jednaka prava svih, bez razlike pola i porekla, za pravnu i političku jednakost svih građana bez razlike pola kao i za aktivno i pasivno biračko pravo svih građana i građanki starijih od 20 godina. Međutim statut Sekretarijata isključuje izričito oslikavanje zasebnih ženskih organizacija, a sam Sekretarijat se smatra "tehničko - izvršnim odborom u agitaciji i organizaciji žena". Sekretarijat je do kraja 1920. godine razvio zapažen rad na organizovanju žena komunista u pojedinim mestima u okviru postojećih partijskih organizacija. Izdavao je svoj list "Jednakost".

Istovremeno kada je osnovan pomenuti Sekretarijat, u Beogradu je aprila 1919. godine, osnovano i feminističko, nestranačko udruženje DRUŠTVO ZA PROSVEĆIVANJE ŽENE I ZAŠTITU NJENIH PRAVA. U jesen iste godine takvo društvo osnovano je i u Sarajevu. Cilj tih udruženja bio je prosvećivanje i da se radi na ostvarivanju njihovih građanskih i političkih prava. Društvo izdaje svoj list "Ženski pokret".

U svim zemljama, ranije osnovana ženska društva obnavljala su svoj rad i na inicijativu svog Srpskog naroda ženskog saveza (osnovan još 1906.) održan je njihov prvi Kongres u Beogradu na kome je osnovan NARODNI ŽENSKI SAVEZ SRPKINJA, HRVATICA I SLOVENKI. Savez je okupio sva nacionalna, prosvetarska i humanistička društva, njih oko 200, na jednoj širokoj platformi koja je podrazumevala rad na razvijanju humanog, etičkog, kulturnog, feminističko - socijalnog i nacionalnog rada. Po svom centralističkom ustrojstvu i po metodama rada Savez je bio pobornik integralnog jugoslovenstva.

Savez se po osnivanju učlanio u Medjunarodni ženski Savez (ICW) u cijem je radu aktivno učestvovao i prilagodjavao se tadašnjim medjunarodnim feminističkim standardima, pa je i on 1922. utvrdio svoj detaljniji program rada. Program sledeće tačke: Rad na narodnom jedinstvu; rad na izjednačenju žene sa muškarcem u privatnom i javnom pravu, na zaštiti ženske radne snage s obzirom na njen prirodni poziv majke; ostvarenje principa za jednak rad, jednaka zvanja i jednake nagrade; rad na zaštiti dece i omladine, za jednako vaspitanje muške i ženske dece u školi i u kući; borba za jednak moral za žene i muškarce, kao i borbu protiv alkoholizma i prostitucije. Ovaj Savez je od 1929. godine delovao pod imenom JUGOSLOVENSKI ŽENSKI SAVEZ, a od 1936. godine izdaje svoj list "Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza".

Na drugom kongresu ovog Saveza 1920. izdvojile su se delegatkinje onih udruženja koje su imale feminističke programe ili su se u svom radu zalagale za ravnopravnost žena (oko 26 društava). One su u okviru Narodnog ženskog saveza osnovale feminističku sekciju i odredile njen načelni program za nekoliko narednih meseci. Program je obuhvatio tematske kurseve, predavanja i konferencije posvećene gradjanskom vaspitanju žene, zatim nedeljne zabave, čitanje književnih dela, kao i predavanje o higijeni žene i deteta.

Društvo za prosvećivanje žene proširilo je svoje zadatke i promenilo ime u ŽENSKI POKRET. Sa Splošnjim ženskim društvom iz Ljubljane i Udruženjem jugoslovenskih žena iz Zagreba, društvo je 1923. godine organizovalo skupštinu feminističkih društava u Ljubljani. Na toj skupštini osnovana je ALIJANSA ŽENSKIH DRUŠTAVA U DRŽAVI SHS, sa ciljem da se izbore za politicka prava žena, kako bi njihovim posredstvom reformama i promenama starih i donošenjem novih zakona uticala na promene običaja i na ostvarenje potpune jednakosti izmedju muškaraca i žena. Stoga Alijansa na prvo mesto stavlja borbu za pravo glasa, zatim priznanje poziva žene - majke i domaćice za produktivan poziv, za ekonomsku nezavisnost udate žene, za priznavanje jednakog roditeljskog starateljstva oca i majke nad decom, za osiguranje izdržavanja majke i deteta putem zakona, zatim za izmenu naslednog prava u korist žene, za opšte osiguranje majke, za bolju zaštitu ženske radne snage i za uvodjenje ženskih inspektora rada u preduzeća, za slobodno napredovanje u pozivima kojima se žene bave, kao i za slobodan pristup u politički život. Alijansa je aktivno saradjivala u Medjunarodnoj Alijansi za prava glasa žena (IAW).

I Društvo za prosvećivanje žena i Narodni ženski savez i Sekretarijat žena socijalistkinja (komunista) 1919. i 1920. godine održavale su razne konferencije, zborove i predavanja posvećene ravnopravnosti žena, a posebno pravu glasa, nastojeći da se u novi Ustav koji je bio u pripremi to pravo prizna ženama. Zborovi za žensko pravo glasa, veoma posećeni, održavani su u svim većim gradovima u Jugoslaviji i korišćeni su da se prikaže težak i neravnopravan položaj žena svih slojeva u kraljevini. Za vreme zasedanja Ustavotvorne skupštine održano je više protestnih zborova žena u više gradova. Sa protestnog zbora u Beogradu, kome su prisustvovale delegatkinje iz više gradova i svih krajeva Jugoslavije, podneta je Ustavotvornoj skupštini rezolucija, ali o njoj Skupština nije raspravljala.

Komunistickoj partiji zabranjen je rad 1921. godine, pa su žene iz Sekretarijata žena prešle na rad uglavnom u društvo za prosvećivanje žena, a mlađe nešto kasnije u UDRUŽENJE STUDENTKINJA BEOGRADSKOG UNIVERZITETA, koje je osnovano 1922. godine sa pravom rada samo na beogradskom univerzitetu. Cilj ovog društva bio je pružanje materijalne pomoći siromašnim studentkinjama, osnivanje doma za studentkinje, podsticanje na stručni rad, kao i rad na samoosvešćivanju studentkinja u cilju ostvarivanja ravnopravnosti. Feminističke organizacije osnivane su i dalje izmedju dva rata. Tako su organizacije Jugoslavije, Bugarske, Čehoslovačke, Poljske, Rumunije i Grčke, sledeći politiku svojih vlada, osnovale MALU ŽENSKU ANTANTU (1923). Program ove antante je feministički, a osnovana je radi razmene iskustva i zajedničkog nastupanja u borbi za mir u Internacionalnoj ligi za mir i slobodu.

ŽENSKU STRANKU osnovala je grupa mladih intelektualki 1927. godine, koje su bile nezadovoljne načinom rada i sporošću Ženskog saveza i Alijanse. Stranka je nastupila vrlo borbeno i za kratko vreme svoga postojanja održala je u Srbiji više dobro posećenih zborova za žensko pravo glasa. Upravo kada se stranka počela bolje organizovati, u Jugoslaviji je suspendovan Ustav i zavedena diktatura C. januara 1929. godine, pa je ova stranka kao i sve druge političke stranke morala da obustavi svoj rad, a kasnije ga nije ni obnovila.

Krajem 1927.godine osnovano je UDRUŽENJE UNIVERZITETSKI OBRAZOVANIH ŽENA, koje je imalo svoje sekcije u Beogradu, Sarajevu, Skoplju, Šapcu i Kragujevcu. Štitilo je profesionalne interese žena, zalagalo se za napredovanje žena u službi i tražilo promene u gradjanskom pravu. Izradile su vrednu "Bibliografiju ženskih pisaca u Jugoslaviji" (do 1936. godine). Od 1931. godine u Jugoslaviji deluje i posebna ženska organizacija LIGA ŽENA ZA MIR I SLOBODU. Član je medjunarodne lige za mir i slobodu. Diktatura je u medjuvremenu postepeno slabila, i pored svih represalija nije se mogla održati jer su otpori u mnogim delovima zemlje bili intenzivni i neprekidni. Ubistvo kralja Aleksandra Karadjordjevića u Marselju 1934. godine, ubrzalo je rad na obnovi političkih partija i pripreme za novi Parlament koji su održani 1935. godine. I Komunistička partija Jugoslavije, iako još uvek u ilegalstvu, unapredila je svoj rad. Sledeći politiku Narodnog fronta koji je sredinom tridesetih godina nastajao u nekim zemljama Evrope u otporu fašizmu i nacizmu, KPJ je u ženskom pitanju modifikovala svoje stavove.

Ostajući i dalje na pozicijama da je žensko pitanje klasno - ona se odrekla isključivosti u pogledu organizovanja ženskih programa i načina njihovog rada. Umesto rada sa ženama u okviru partijskih organizacija, KPJ upućuje svoje članice i simpatizerke, da osnivaju posebna ženske organizacije, da se uključuju u rad postojećih organizacija, gde god za to postoje uslovi osnivaju ženske sekcije, odbore, aktive i slične organe, koji bi se bavili sasvim konkretnim programima rada na prosvećivanju i kulturnom uzdizanju žena.

OMLADINSKA SEKCIJA ŽENSKOG POKRETA osnovana 1935. godine u okviru društva Ženski pokret bila je mesto gde su se okupljale studentkinje iz Udruženja studentkinja, mlade žene svih zanimanja, iz škola, kancelarija, fabrika, banaka, trgovina, iz raznih profesionalnih i sindikalnih organizacija i tu su one menjale svoja iskustva i dobijale podstrek za rad. Program Ženskog pokreta sa svojom naglašenom aktivnošću u borbi za ženska prava svih žena, bez obzira na rasu, veru, narodnost i politička shvatanja davao je dovoljno osnova da se žene okupe na platformi borbe protiv fašizma, pa je Omladinska sekcija postala mesto za okupljanje antifašistkinja.

U Hrvatskoj je na inicijativu KPJ u Zagrebu 1936. godine osnovano Društvo za prosvjećivanje žena koje je okupljalo žene svih slojeva. Slična društva osnivaju se i u drugim gradovima u Hrvatskoj. U Sloveniji je 1939. godine osnovan "Medjunarodni odbor slovenačkih ženskih društava" koji je koordinirao rad ženskih organizacija učlanjenih u Jugoslovenski ženski Savez ili "Ženski pokret" i drugih samostalnih ženskih organizacija, osim klerikalnih. Sve ove organizacije u Jugoslaviji delovale su na razne načine: predavanjima o položaju žena, izučavanjem pojedinih pitanja iz oblasti ekonomije, politike, istorije i sl. Organizovale su razne tečajeve i priredbe. One su s jedne strane povezane u ženski pokret i vrlo su intenzivno delovale na ostvarivanje programa ženske ravnopravnosti, a sa druge strane podsticale su žene da se u raznim društvenim grupacijama, stručnim profesionalnim, omladinskim, sindikalnim pa i u političkim partijama postavljaju svoje probleme u cilju da ih one prihvate kao svoje. Tako na pr. Samostalna demokratska stranka u okviru društva za prosvećivanje sela, "Seljačko kolo" - osnovala je "Žensku sekciju", koja je razvila zapažen rad u selima Hrvatske, Bosne i Hercegovine. Žene se osim toga angažuju u mnogobrojnim aktivnostima u pokretu protiv fašizma, kao i na pr. u akcijama za pomoć Španskom narodu, za pomoć pohapšenim antifašistima, u mirovnom i omladinskom pokretu, u predizbornim kampanjama, u čestim štrajkovima i demonstracijama. Na taj način one se povezuju u antifašistički pokret, pokret za slobodu i demokratiju i za nezavisnost zemlje. Grupa žena, opet pod uticajem KPJ pokreću nezavisne ženske listove. U Beogradu 1936. godine pokrenut list "Žena danas" (izlazila je do 1976.). U Zagrebu je 1938. godine pokrenut "Ženski svijet", "Naša žena" u Sloveniji 1940. godine (zamenila je feministički ženski list koji je ranije izlazio). Ovi listovi šireni su u svim krajevima Jugoslavije i odigrali su veliku ulogu u podizanju svesti žena, u razmeni iskustava, u obaveštavanju o svim političkim događajima u zemlji i svetu, kao i u uključivanju žena u društveno - politički život.

 DRUGI SVETSKI RAT I POSLERATNO DOBA

Godine pred rat ispunjene su mnogim štrajkovima i demonstracijama i raznim političkim akcijama. U njima su vidno učestvovale i žene. Njihovi posebni ženski zahtevi postali su deo opštih zahteva. U antifašističkom pokretu su bile ravnopravne sudionice, a njihovi politički zahtevi uvaženi su kao deo zahteva za slobodu i demokratiju. Po prvi put se u jednom širokom pokretu prihvata ideja da slobode i demokratije nema ako se ona ne odnosi i na potlačenu polovinu stanovništva.

Unutrašnje suprotstavljenosti u Kraljevini Jugoslaviji na nacionalnoj osnovi pokušala je da reši tzv. Vlada narodnog sporazuma 1939. godine formiranjem Banovine Hrvatske sa vrlo širokom autonomijom, što je izazvalo nezadovoljstvo u drugim krajevima Jugoslavije i probudilo postojeća međunacionalna suprotstavljanja. Umesto demokratizacije zemlje i davanja prava glasa ženama, koje je ta vlada bila obećala, ona se sve više vezivala za osovinu Berlin - Rim i ekonomski i politički. U svojoj unutrašnjoj politici pojačala je policijski pritisak, zabranila je rad mnogim ženskim i omladinskim organizacijama. Sve se završilo masovnim hapšenjima antifašista i antifašistkinja, ubijanjem štrajkača i manifestanata na ulicama, otavaranjem koncentracionih logora po ugledu na nacističke, zvaničnim pristupanjem Trojnom paktu, aprilskim ratom i kapitulacijom Jugoslavije u aprilu 1941. godine. Ali kapitulacija države Jugoslavije nije bila kapitulacija njenih građana i građanki. Misao o otporu fašizmu, razvijana i medu ženama uoči rata, prelazila je u njihovu konkretnu akciju, reklo bi, se sutradan po okupaciji. Ženske organizacije su raspuštene, pa su se žene ili u mešovitim grupama ili same organizovale po preduzećima, ustanovama i školama, po svojim kućama u selima ili gradovima i dogovarale se o pružanju otpora okupatoru. Pomoć zarobljenim vojnicima koji su bežali iz kolona, obeleženim Jevrejima, prikupljanje i deljenje hrane gladnima, smeštaj izbeglica bile su prve spontane aktivnosti žena. Po gradovima i selima nikle su razne grupe žena pod raznim nazivima koje su učestvovale na svoj način u pripremama ustanka. U toku ustanka one obavljaju niz odgovornih poslova u vezi sa smeštajem i snabdevanjem partizana kao i druge poslove, naročito poslove zbrinjavanja dece i ranjenika. U odredima koji se formiraju u leto 1941. godine žene učestvuju kao borci i kao bolničarke. U gradovima, one su uključene u ilegalnu borbu i učestvuju u raznim vidovima otpora.

Već pre rata osvojena pozicija žena u antifašistickom pokretu, učvršćivana i u toku prvih dana rata, potvrđena je prvim dokumentima Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke i dobrovoljačke vojske Jugoslavije koji je u to vreme imao vrhovnu vlast na oslobođenim teritorijama i u vojsci. U dokumentima pod naslovom "Zadaci i ustrojstvo narodnih oslobodilačkih odbora" ženama je potvrđeno aktivno i pasivno biračko pravo koje su one već 1941. godine koristile prilikom izbora za narodne odbore kao nove organe vlasti. Mesne organizacije žena, koje su se formirale od 1941. godine pod raznim imenima povezivale su se i na širim teritorijama, pa je u decembru1942. godine održana Prva zemaljska konferencija žena. Na njoj su učestvovale delgatkinje iz svih krajeva Jugoslavije, osim iz Makedonije jer nisu mogle da se probiju kroz neprijateljske redove. Na konferenciji je osnovan ANTIFAŠISTIČKI FRONT ŽENA sa ciljem da mobiliše žene radi pomaganja jedinicama Narodno - oslobodilačke vojske Jugoslavije, radi pomoći organima vlasti u organizovanju pozadine, radi učešća u oružanim i diverzantskim akcijama, za brigu o deci, za razvijanje bratstva i jedinstva među ženama. Poseban zadatak bio je kulturno - prosvetno uzdizanje žena.

Jugoslavija je u ratu izgubila 1 700 000 stanovnika - od toga oko 600 000 žena. Računa se da je u Narodno - oslobodilačkom pokretu na razne načine učestvovalo oko 2 000 000 žena. U vojnim jedinicama bilo je oko 110 000 žena. Od 305 000 poginulih boraca 25 000 su bile žene, a od 405 000 ranjenih 40 000 bile su žene.

Pitanje zakonske ravnopravnosti nije se postavljalo, jer su je žene svojim učešćem u Narodno - oslobodilackom pokretu vec ostvarile. Sve što je posle Fočanskih propisa na principima ravnopravnosti zapisano u kasnijim Ustavima Jugoslavije i u raznim zakonima rezultat je borbe samih žena u feminističkim i antifašističkim ženskim organizacijama pred rat i njihove borbe u toku rata.

Antifašistički front žena delovao je sve do 1953. godine. Pored mnogobrojnih zadataka koje je sebi postavljao u obnovi i izgradnji zemlje, u centru njegove pažnje bilo je nastojanje da se posleratno zakonodavstvo u svim oblastima zasnuje na principima ravnopravnosti žena, u čemu je i uspeo. Otpora gotovo nije ni bilo, jer su na vlasti bili predratni i ratni saborci, koji su već ranije prihvatili principe ravnopravnosti muškaraca i žena. Posle rata, Antifašistički front žena angažovao se na otklanjanju posledica rata naročito na rešavanju zdravstvenih, socijalnih i kulturnih problema ranjenika i dece koja su u ratu ostala bez jednog ili oba roditelja. Organizacije žena dopirale su sve do sela i učestvovale su u gradnji zemlje. Uz razne tekuće aktivnosti organizovan je veoma obiman rad na prosvećivanju žena preko analfabetskih tečajeva i stalnih tečajeva zdravstvenog prosvećivanja. Nije zapostavljen ni kulturni rad ni rad na samoosvešćivanju i nastojanju da se žene organizovano u što većem broju uključuju u ekonomski i politički život. Naročito se insistiralo na zapošljavanju i školovanju ženske omladine u osnovnim i srednjim stručnim školama koje je do tada bilo tragično zapušteno. Organizacije su se suprotstavljale pokušajima diskriminacije i omalovažavanja žena i postepeno izrasle u moćan društveno - politički faktor. Početkom pedesetih godina osnivaju se i posebna ženska društva.

Ubrzo se Antifašistickom frontu žena zamerilo da se suviše bavi političkim radom, pa je on na osnovu odluke Narodnog fronta, odnosno Socijalističkog saveza na svom četvrtom kongresu, 1953. godine, samoukinut. Umesto njega osnovan je Savez ženskih društava, sa zadacima redukovanim na prosvećivanje seoske žene. Bio je to početak kraja samoorganizvanog ženskog rada na postavljanju svojih vlastitih problema i vlastitog traženja puteva za njihovo rešavanje. Bio je to i put postepenog vraćanja žena domaćinstvu i napuštanja političke aktivnosti.

Lepa Mlađenović

POČECI FEMINIZMA
ŽENSKI POKRET U BEOGRADU, ZAGREBU, LJUBLJANI

U državi koju sad imenujemo kao bivša Jugoslavija, feminističke inicijative i grupe pokrenute su krajem sedamdesetih. Naučni radovi na sociološkim i antropološkim međunarodnim seminarima bili su podsticaji za komuniciranje između naučnica koje su izučavale dimenzije diskriminacije žena: Silva Mežnarić, Blaženka Despot, Anđelka Milić....

Uz organizacioni rad žena iz sva tri glavna gada, 1978 nastao je prvi Međunarodni feministički skup DRUG-CA ŽENA, u Beogradu. Skup je bio prekretnica za feministkinje i istoriju civilnog društva u osnivanju u tadašnjoj Jugoslaviji. Biljana Kašić, predavačica Ženskih Studija u Zagrebu smatra da su ove inicijative zapravo tada bile prvi pokušaji izumljivanja civilnog društva. Ekspertkinje koje su radile na ovoj, već istorijskoj, konferenciji bile su: Lidija Sklevicky, Rada Iveković, Slavenka Drakulić, Vesna Kesić, Ruža First, Đurđa Milanović, Gordana Cerjan Letica iz Zagreba, Nada Ler Sofronić iz Sarajeva, Žarana Papić, Sonja Drljević, Jasmina Tešanović, Dunja Blažević, Lina Vušković, Sofija Trivunac, Lepa Mlađenović, Vanda Krajinović iz Beograda, i mnoge druge.

Učesnice iz Italije, Francuske i Velike Britanije bile su poznate feministkinje i javne ličnosti: Christine Delphi, Diana Leonardh, Dacia Maraini, Carla Ravaioli, Elisabetta Rasy - tako da je diskriminacija žena postavljena prvi put kroz činjenice koje se nisu ulepšavale, koje su sekle ideologiju o “ravnopravnosti polova u samoupravljanju” i nisu bile prijatne. Feministkinje koje su vodile debate nisu dozvoljavale ni kominističkim ni muškim ideologijama da dominiraju i da onda potčinjavanje žena transformišu, koa svaki put do tada, u senatimantalno putovanje ili ili “jednakost polova u samo-upravljanju”. Po prvi put “ŽENSKO PITANJE” je postalo subjekt ozbiljnih debata, pitanje diskriminacije, a ne jedna marginalna tema pod tačkom ‘razno” – zbog svih ovih razloga kraj skupa organizatorke je sačekao sa nizom otvorenih i prikrivenih pritisaka iz Saveza komunista.

Nakon skupa, u Zagrebu je nastala Ženska sekcija Sociološkog društva Sveučilišta u Zagrebu pod naslovom “Žena i društvo”.

Sekcija je pokretala diskusije i javne tribine, i bila je inspiracija za daljnje ženske inicijative. Uz podršku iz Zagreba, u Beogradu je osnovana sasvim slična inicijativa sa istim imenom, “Žena i društvo” pri SKC-u, 1980. pre svega Tribina za diskusije. U Ljubljani, prva ženska grupa LILITH nastaje 1985, a prva lezbejska grupa Lilith LL 1987.

Potreba za povezivanjem aktivistkinja je bila sve veća i tako je Prvi jugoslovenski feministički skup održan 1987 u Ljubljani. Skup je pokrenuo vrednosti sestrinjstva, razmene, podrške ženskom aktivizmu, razmatranja o ženskoj umetnosti i kulturi, prvi radni sastanak o lezbejstvu.... Nakon toga, još tri jugoslovenska feministička skupa održana su u Zagrebu i Beogradu, a poslednji, sa naslovom “Good girls go to heaven, bad girls go to Ljubljana” održan je u Ljubljani 1991, u proleće, upravo pre početka rata.

Druga prekretnica za razvoj feminizma i ženskog pokreta su datumi osnivanja SOS telefona za žene i decu žrtve nasilja. Nakon prvih deset godina razrađivanja i duskusije o dimenzijama potčinavanja žena, pojavile su se aktivistkinje koje su imale potrebu da krenu da rade sa ženama direktno. Feministkinje su uvidele da je muško nasilje nad ženama jedna tranzverzala kroz sve živote žena i da zapravo ženske servise za žene treba počinjati od SOS telefona koji će dati prostora ženama koje su preživele nasilje da imaju svedokinje i da im se veruje.. Prvi SOS telefon je nastao u Zagrebu 1988, drugi u Ljubljani 1989 i u Beogradu 1990. SOS telefoni su imali identična imena, prve instruktaže radile smo zajedno, pravila rada i principe diskutovale smo u istim radionicama, na prvim ženskim kampovima letovale smo skupa - razmene iz kojih smo tada učile jedna od druge inicirale su dragocenost feminističke politike solidarnosti u vreme ratova i režimskih politika nacionalističkog isključivanja drugih.

početak rata, inicijative u Beogradu

Kada su leta 1991 stigle prve vesti o tome da su vojnici JNA ubili par slovenačkih vojnika a kasnije i hrvatskih – u Beogradu se ženska scena upravo razvijala. Nakon što su aktivistkinje Feminističke grupe “Žene i društvo” 8 marta 1990 osnovale SOS telefon za žene i decu žrtve nasilja, nastao je Beogradski ženski lobi, zatim Ženski parlament, Ženska partija ŽEST.

Vesti sa fronta podelile su mnoge aktivisktinje na one koje su preuzele novi identitet Srpkinja, i onih koje su to i dalje odbijale, pored toga podele su se koncentrisale oko pitanja da li bi u slučaju napada u samoodbrani pucale ili ne.

Oktobra 1991 osnovana je ženska anti-ratna grupa ŽENE U CRNOM PROTIV RATA koja za cilj ima pre svega suprostalvjanje srpskom režimu i njegovoj odgovornosti za ratove u državama bivše Jugoslavije. Do Dejtonskog sporazuma, grupa mirovnjakinja stajala je svake srede na Trgu Republike kako bi izložile svoje telo i pokazla da se ne slažu, da su protiv. Protiv srpskog režima, rata, nasilja nad ženama. Trenutno, Žene u crnom stoje u crnom i ćutanju jednom mesečno,

Nakon “92 u Srbiji, Vojvodini i Crnoj Gori nastaje više od pedeset ženskih ne-vladinih organizacija.

Lina Vušković i Sofija Trivunac

FEMINISTIČKA GRUPA ŽENA I DRUŠTVO

Prvi organizovan feministički skup u Beogradu održan je 1978. u Studentskom kulturnom centru u vreme demokratskog procvata ove institucije. To je bio međunarodni skup "Drug-ca žena" koji je organizovala Žarana Papić. Došle su feministkinje iz Italije, Francuske, SAD, Engleske, a sa naše strane su bile Žarana Papić, Rada Iveković, Branka Bogdanov, Sonja Drljević, Borka Pavićević, Jasmina Tešanović, Sofija Trivunac, Lidija Sklevicki, feministkinje iz Zagreba, Ljubljane, Sarajeva.

Skup je bio vrlo živ, dobro je medijski praćen i bio je početna inspiracija za stvaranje prvih feminističkih grupa u Zagrebu, Ljubljani, Beogradu. Sledeća faza usledila je krajem 1979/80, po povratku psihološkinje Sofije Trivunac iz Zagreba gde je bila u kontaktu sa zagrebačkim feministkinjama, koje su je podstakle da pokrene beogradsku feminističku grupu. Sofija je okupila nas petnaestak. Tu su bile: Sonja Dreljević, Žarana Papić, Lina Vušković, Vera Smiljanić, Vuk Stambolović, Irena Čolanovic, Jovan Ristić, Ljiljana Guzina, Maja Korać, Lepa Mlađenović, Vesna Dražilović, Mirjana Milosavljević, Danka Šekularac-Jesenska...

Već nekoliko godina ranije, profesorka Vera Smiljanić na Katedri za psihologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu definisala je i promovisala feminističke aspekte u razvojnoj psihologiji i bila je mentorka niza seminarskih, diplomskih, magistarskih i doktorskih radova iz oblasti polnih razlika.

Dogovorile smo se da naš rad usmerimo ka samoosvešćivanju i da definišemo probleme kroz grupni rad. Želele smo da izbegnemo bilo kakvo institucionalizovanje i uspostavljanje hijerarhije jer su se loše strane takvog oblika već videle u Zagrebu, gde su feministkinje i feministi bili zvanično registrovani pri Sociološkom društvu, pa su prema tome imali predsednicu, tajnice itd. Dakle, naša grupa je bila anarhična u najboljem smislu i veoma demokratična. Tu demokratičnost smo stalno morale da izgrađujemo i da se borimo protiv autoritarnosti u našim glavama koja je težila uspostavljanju vođe. Razlika između naše i zagrebačke grupe ogledala se ne samo u obliku rada, već donekle i u sadržaju. Zagrepčanke su se više bavile teorijom, pisale su radove, a mi smo uglavnom diskutovale, govorile o svom iskustvu i razvijale samosvest.

Pored grupnog rada, osećale smo potrebu da feminističke ideje afirmišemo pokretanjem tribina u SKC-u. Svako je mogao da pripremi temu o kojoj će se govoriti i da je prijavi direktno, dakle nije postojao nikakav centar odlučivanja. Tribine su javno oglašavane u "Politici" uz ostale programe SKC-a. Izbor tema bio je veoma širok i nismo pravile nikakvu posebnu strategiju, cikluse, izuzev kada je bilo reči o suviše opširnim pitanjima (npr. kada je prikazivana knjiga Šer Hajt "Heit Raport"). Organizovale smo veći broj tribina o seksualnosti (te su tribine bile veoma dobro posećene, naročito kada su bila uključena gledišta psihoanalize), reproduktivna prava, uloga hrišćanstva, položaj žena u radu, silovanje, estetski rasizam, žensko pismo, jezik i pol, patrijarhalna mistifikacija naučnog jezika, analiza srpskih narodnih poslovica, analiza dečije literature i bukvara, uticaj dečijih igara i igračaka u određivanju polne uloge...

Značajno je da smo pokušavale da razbijemo i samu formu tradicionalne tribine predavačica sa jedne strane i slušateljki preko puta, koji posle predavanja postavljaju pitanja i očekuju od izlagačica odgovore. Organizovale smo sedenje u krug i nastojale smo, uglavnom uspešno, da posle manje ili više informativne uvodne reči, razgovaramo, iznosimo lična mišljenja, ponekad se žestoko sukobimo, ali na kraju uvek s poštovanjem prema drugačijem mišljenju lepo rastanemo. Naglasak diskusija bio je na otvorenosti, na iznošenju ličnih iskustava, na izoštravanju feminističkog ugla gledanja. Bili su uključeni i muškarci, ali nikada muške polne uloge. Pristup tribinama je bio otvoren i tokom dve i po godine na njima je učestvovao veliki broj žena i muškaraca.

Nismo želele da nas ometaju, pa smo izbegavale publicitet koliko je bilo moguće, tako da se u štampi pominjalo "tajno jezgro feminizma" uz sve uobičajene, ali i krajnje uopštene napade. Bilo je, međutim, i lično zainteresovanih novinarki koje su pisale i veoma afirmativne tekstove (Snežana Bogavac u "Omladinskim novinama").

Razmena sa zagrebačkim feministkinjama bila je veoma intenzivna. Redovne gošće su nam bile Rada Iveković, Slavenka Drakulić, Jelena Zupa, Biljana Kašić, Vesna Kesić, Katarina Vidović, Slavica Jakobović, Vesna Pusić i druge, a i mi smo često odlazile u Zagreb. Na našim tribinama povremeno su gostovali i drugi koji se nisu bavili isključivo feminizmom, ali su držali tribine o nekim temama vezanim za probleme emancipacije žena (Vesna Pešić, Nebojša Popov, Lino Veljak iz Zagreba).

Tribine u SKC-u održavane su skoro tri godine s velikom frekvencom, gotovo svake nedelje. Pored tribina sastajale smo se i u privatnim stanovima (Vere Smiljanić, Sofije Trivunac, Sonje Drljević, svuda gde je to prostor dopuštao), gde smo se družile i diskutovale. Intelektualni kvalitet ove grupe bio je izuzetno visok, skoro da nije bilo trvenja medju nama, a naš govor o ženi bio je zaista vrlo artikulisan i za sve nas vrlo inspirativan.

Vremenom se forma feminističkih tribina iscrpla i prestale smo da ih redovno organizujemo. Zatišje je trajalo do 1986. god. kada Lepa Mlađenović pokreće feminističku grupu "Žena i društvo". Međutim, mnoge feministkinje koje su učestvovale u ovoj prvoj grupi nastavile su da rade na različitim feminističkim projektima. U štampi su objavljivani mnogi tekstovi ("Duga", "Omladinske novine", "Polet", "Svet", "Dvoje"," Start", "Svijet", "Danas", Nin), tematski brojevi nedeljnih listova ("Reporter"), časopisa ("Marksizam u svetu")... Pozivane smo u škole, obdaništa i studentske domove da govorimo o feminističkim temama, organizuju se okrugli stolovi, radio i TV emisije. Feministkinje su se izborile i za pristup u "žensku štampu" (stalna rubrika Sofije Trivunac, odgovori na pitanja citateljki "Bazara"). Sofija Trivunac je 1985. osnovala prvi centar za feminističku terapiju u Beogradu. Feminističke ideje socijalnog i liberalnog feminizma su konacno prodrle u javnost...