Dubravka Đurić

Rod i prikazivanje (kratak uvod)

 

Feministkinje, istoričarke umetnosti, tokom sedamdesetih godina tražile su da redefinišu kanone visoke umetnosti, ukazujući na zaboravljene, cenzurisane, zanemarene i isključivane umetnice, ponovo vrednujući njihov rad i smeštajući ih u nove, redefinisane modele zapadne istorije umetnosti. Ovaj proces naveo je istoričarke i teoretičarke umetnosti da istraže društvene i psihološke uzroke isključivanja žena iz umetničkih kanona. One su, zato, morale da izgrade metodologiju koja im je omogućila istraživanje uzroka tih društvenih činjenica. Morale su da istraže istoriju umetnosti; kontekst, paradigmu i svet umetnosti; društvene i umetničke vrednosti; klasifikacije, identifikacije, intersubjektivne odnose, kao i same umetničke radove koje su stvarale ili stvaraju umetnice (pojavnost, recepcija i značenje dela). Pored tehnika transgresivnog poststrukturalizma u kombinaciji sa političkim i marksističkim analitičkim pristupima, feministkinje su koristile i pristupe zasnovane na hermeneutici, psihoanalizi, semiotici i strukturalizmu. Politizacija subjekta u interpretacijama umetnosti razvila se pod uticajem naučnica kao što su Linda Noklin (Linda Nochlin), Liza Tikner (Lisa Tickner), Grizelda Polok (Griselda Pollock), Rozika Parker (Rozsika Parker) i Linda Nid (Lynda Nead). One su istraživale aspekte i efekte prikazivanja (representation) savremenog društva koji manifestuju patrijarhalan (falocentričan, okulocentričan i logocentričan) karakter. Naročitu pažnju su poklanjali analizi “muškog pogleda” (gaze, sight), koji je strukturirao (upisivao se u) kompoziciju slika, ideološki određujući njen svet i ikonološka značenja koja su se mogla iščitati iz prikazanog modela sveta. Feministkinje su proučavale i slikovitost (vizuelnost, pikturalnost, ikonografiju) koristeći različite metode kao što su frojdovska i lakanovska teorijska psihoanaliza (funkcije vizuelnog, pikturalnog i ikonografskog označitelja), semiotika (pojam vizuelnog i pikturalnog znaka) i strukturalizam (poredak vizuelnih pikturalnih i ikonografskih znakova u formiranju likovnog teksta). Treba napomenuti i da su mnoge feministkinje oprezne ili prevratničke kada prihvataju Frojdovo (Freud) učenje i njegove interpretacije. One upozoravaju da to učenje kao da pretpostavlja patrijarhalno strukturirani svet i formu seksualne identifikacije u kojoj su razlike između muškog i ženskog prirodne i biološki determinisane. Neke naučnice kao što je Julija Kristeva posledično su se okrenule psihoanalitičkim pristupima poststrukturalizma, kao na primer Žaka Lakana (Jacques Lacan) koji poriče fiksne forme ljudske prirode i koristile su takve metode da bi ispitale identitet povezan sa time šta znači biti muško ili žensko. One su tvrdile da se može pokazati da je subjektivno iskustvo roda socijalno i kulturološki konstituisano najmoćnijim elementima, na primer školstvom, do najtrivijalnijeg, kao što je kompozicija porodične fotografije. One će poricati da su bilo koji ljudski odgovori ili karakteristike zasnovani na biologiji ili psihoseksualnosti. Tako u tim terminima ni želja za materinstvom niti histerija nisu rezultat unutrašnjih psiholoških faktora. Polazeći iz ove osnove i koristeći tehnike dekonstrukcije Žaka Deride (Jacquess Derrida), feministkinje su usmerile pažnju na aspekte društva koje identifikuju kao patrijarhalne tragove. Mnoge feministkinje poststrukturalistkinje izdvajaju i ukazuju na politička i utopijska kršenja (transgresije) kodova dominantnog društvenog identiteta, i teže razmatranju društva u kojem rod, rasa i klasa prestaju da određuju neravnopravnost u odnosima moći. Njihovi diskursi uspostavljaju imanentne koncepcije teorije umetnosti kao teorije multikulturnih društava.

Izabrani tekstovi Tamar Garb, Grizelde Polok, Lore Malvi (Laura Mulvey) i Pitera Volina (Peter Wollen) primeri su karakterističnih metodoloških pristupa istraživanju problema roda i prikazivanja, izgrađenih u okviru feminističke teorije i istorije umetnosti. Tamar Garb u svom uvodu u problematiku roda i prikazivanja u modernizmu, dajući pregled osnovnih problema, definiše interpretativnu analitičku aparaturu. Grizelda Polok pokazuje kako se redefiniše pojam stilske formacije, kao što je modernizam, da bi u sebe uključio i rad umetnica. Ona istražuje ne samo socijalni položaj umetnica, kao što su impresionistkinje Mari Kasa (Mary Cassat) i Berta Moriso (Berthe Morisot), već i načine na koji su seksualnost i rod enkodirani u prikazivanju žena i muškaraca s obzirom na “pozicije posmatranja” posmatrača ili posmatračice, odnosno, s obzirom na rod, klasu, etnicitet, itd. Tekst Lore Malvi i Pitera Volina istražuje suštinsko pitanje marginalnosti (margina, centar). Istraživanje su zasnovali na političkim, psihoanalitičkim i kulturološkim studijama.